Για αιώνες, σε ορεινά χωριά της Ευρώπης και των Άνδεων, η βρογχοκήλη ήταν τόσο συχνή που θεωρούνταν μέρος του τοπίου. Η εξήγηση ήρθε σταδιακά: το έδαφος και το νερό ήταν φτωχά σε ιώδιο. Όταν το ιώδιο λείπει από τη διατροφή, ο θυρεοειδής λειτουργεί με λιγότερη πρώτη ύλη, μεγαλώνει για να ανταποκριθεί και εμφανίζει όζους.
Η ασθένεια που ακολουθούσε το έδαφος
Στους χάρτες της εποχής η ενδημική βρογχοκήλη φαινόταν να ακολουθεί τα βουνά: Άλπεις, Πυρηναία, Άνδη, Ιμαλάια, ορεινές περιοχές της Βρετανίας. Στα ίδια μέρη εμφανιζόταν και η σοβαρότερη μορφή, ο ενδημικός κρετινισμός, με νοητική υστέρηση και διαταραχές της ανάπτυξης. Επί αιώνες η αιτία αναζητούνταν στο νερό, στο κλίμα ή στην κληρονομικότητα.
Το 1811 ο Bernard Courtois απομόνωσε το ιώδιο από στάχτη φυκιών. Λίγα χρόνια αργότερα, ο γιατρός Jean-François Coindet στη Γενεύη το χρησιμοποίησε με επιτυχία για τη βρογχοκήλη. Το 1831 ο Boussingault, ταξιδεύοντας στις Άνδεις, παρατήρησε ότι σε περιοχές όπου οι κάτοικοι χρησιμοποιούσαν φυσικό αλάτι πλούσιο σε ιώδιο, η βρογχοκήλη απουσίαζε, και πρότεινε τον εμπλουτισμό του αλατιού. Η πρόταση αγνοήθηκε για δεκαετίες.
Η οριστική απόδειξη ήρθε με τις μελέτες των ετών 1917–1922, όταν ο David Marine με τον βοηθό του Orville Kimball έδωσαν ιώδιο σε μαθήτριες στο Άκρον του Οχάιο και περιόρισαν δραστικά τη βρογχοκήλη. Το 1922 η Ελβετία έγινε η πρώτη χώρα που εμπλούτισε το αλάτι με ιώδιο σε εθνική κλίμακα, ενώ το 1924 ακολούθησε το Μίσιγκαν και, λίγο αργότερα, ολόκληρες οι Ηνωμένες Πολιτείες. Στα τέλη του 20ού αιώνα ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έθεσε ως στόχο τον καθολικό εμπλουτισμό του αλατιού. Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό: σε χώρες που εφάρμοσαν το μέτρο, η ενδημική βρογχοκήλη σχεδόν εξαφανίστηκε μέσα σε μία γενιά.
Τι κάνει το ιώδιο στον θυρεοειδή
Ο θυρεοειδής συγκεντρώνει το ιώδιο από το αίμα και το ενώνει με το αμινοξύ τυροσίνη, χάρη σε ένα ένζυμο, την υπεροξειδάση. Από τη σύνθεση αυτή προκύπτουν οι ορμόνες Τ4 και Τ3, που ρυθμίζουν τον μεταβολισμό, την καρδιά, το νευρικό σύστημα και την ανάπτυξη.
Όταν το ιώδιο δεν αρκεί, η παραγωγή ορμόνης μειώνεται. Η υπόφυση αυξάνει τη θυρεοειδοτρόπο ορμόνη για να διεγείρει τον αδένα, ο οποίος μεγαλώνει. Στην αρχή η βρογχοκήλη είναι διάχυτη· με τα χρόνια η σύσταση γίνεται ανόμοια, με περιοχές υπερπλασίας, εκφυλισμού και σχηματισμού όζων. Έτσι η έλλειψη ιωδίου εμφανίζεται όχι μόνο ως μεγάλος αδένας, αλλά και ως πολυοζώδης βρογχοκήλη.
Γιατί αφορά πληθυσμούς, όχι μόνο ασθενείς
Η περιεκτικότητα του εδάφους σε ιώδιο δεν είναι ίδια παντού. Οι βροχές παρασύρουν το ιώδιο προς τη θάλασσα, γι’ αυτό οι ορεινές και οι ηπειρωτικές περιοχές είναι φτωχότερες, ενώ στις παράκτιες η διατροφή με θαλασσινά καλύπτει μέρος των αναγκών. Γι’ αυτό το πρόβλημα δεν λύνεται με τη συμβουλή ενός ασθενούς, αλλά με μέτρα δημόσιας υγείας: εμπλουτισμό του αλατιού, ενημέρωση και έλεγχο της επάρκειας στον πληθυσμό.
Στην Ελλάδα το ιωδιούχο αλάτι κυκλοφορεί στο εμπόριο, αλλά ο εμπλουτισμός δεν είναι υποχρεωτικός, ενώ έχουν καταγραφεί οριακές ή χαμηλές προσλήψεις, κυρίως σε ορεινές περιοχές και σε εγκύους. Η διατροφή με θαλασσινά, γαλακτοκομικά και αυγά καλύπτει συνήθως τις ανάγκες. Τα συμπληρώματα δεν χρειάζονται σε όλους και η υπερβολή έχει και αυτή τις παρενέργειές της.
Η μόδα του αλατιού χωρίς ιώδιο
Τα τελευταία χρόνια κερδίζουν έδαφος τα «φυσικά» άλατα: το ροζ αλάτι των Ιμαλαΐων, το ορυκτό αλάτι και το παραδοσιακό χοντρό αλάτι. Διαφημίζονται ως πιο υγιεινά επειδή περιέχουν «ιχνοστοιχεία», σε ποσότητες όμως που δεν έχουν πρακτική σημασία. Το πρόβλημα είναι απλό: δεν περιέχουν ουσιαστικά καθόλου ιώδιο. Οι μετρήσεις σε δείγματα του εμπορίου δείχνουν μηδενική ή αμελητέα περιεκτικότητα, ακόμη και στο θαλασσινό αλάτι όταν δεν είναι εμπλουτισμένο.
Όταν το ιωδιούχο αλάτι αντικαθίσταται εξ ολοκλήρου από τέτοια προϊόντα, μια σταθερή πηγή ιωδίου χάνεται σιωπηλά. Σε πληθυσμούς με οριακή πρόσληψη, όπως ο ελληνικός, η αλλαγή αυτή μπορεί να συμβάλει στην επανεμφάνιση της βρογχοκήλης και στην αύξηση των όζων, κυρίως σε γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας και στην εγκυμοσύνη, όπου οι ανάγκες αυξάνονται. Η πρακτική σύσταση είναι απλή: το αλάτι της καθημερινής μαγειρικής να είναι ιωδιούχο, με έλεγχο της ετικέτας, και τα «φυσικά» άλατα να χρησιμοποιούνται ως καρύκευμα, όχι ως το μοναδικό αλάτι της διατροφής.
Ένα πρακτικό σημείο που συχνά παραβλέπεται: όταν το ιωδιούχο αλάτι προστίθεται κατά το βράσιμο, μεγάλο μέρος του ιωδίου χάνεται με την εξάτμιση. Γι’ αυτό είναι προτιμότερο να προστίθεται στο φαγητό μετά το μαγείρεμα.
Έλλειψη και υπερβολή: δύο άκρα
Η υπερβολική πρόσληψη ιωδίου μπορεί να προκαλέσει θυρεοειδίτιδα ή να απορρυθμίσει τη λειτουργία σε ευαίσθητα άτομα, ιδίως όταν υπάρχει προϋπάρχουσα αυτοάνοση νόσος. Σκευάσματα με υψηλές δόσεις, φύκια σε μεγάλες ποσότητες και σκιαγραφικά μέσα με ιώδιο είναι συχνές πηγές. Η ισορροπία είναι το ζητούμενο, όχι η μέγιστη δόση.
Πώς αξιολογείται ένας όζος σε έλλειψη ιωδίου
Η παρουσία έλλειψης ιωδίου δεν αλλάζει τον κανόνα: κάθε όζος αξιολογείται με τον ίδιο τρόπο. Το υπερηχογράφημα καταγράφει το μέγεθος, τη σύσταση, τα όρια, τις μικροαποτιτανώσεις και την αιμάτωση. Όταν τα χαρακτηριστικά είναι ύποπτα ή ο όζος μεγαλώνει, γίνεται παρακέντηση με λεπτή βελόνα. Ο έλεγχος της λειτουργίας με θυρεοειδοτρόπο ορμόνη συμπληρώνει την εικόνα.
Στην πολυοζώδη βρογχοκήλη η απόφαση είναι πιο σύνθετη, γιατί κάθε όζος έχει τη δική του πιθανότητα. Ελέγχονται κατά προτεραιότητα οι όζοι με ύποπτα χαρακτηριστικά και οι μεγαλύτεροι, ενώ η συνολική εικόνα καθορίζει αν χρειάζεται επέμβαση.
Πότε χρειάζεται επέμβαση
- Πίεση: δυσκολία στην κατάποση, στην αναπνοή ή στη φωνή.
- Ύποπτος όζος: ευρήματα υπερηχογραφήματος ή παρακέντησης που δεν αποκλείουν κακοήθεια.
- Υπερλειτουργία: τοξική βρογχοκήλη ή αυτόνομοι όζοι.
- Μέγεθος: μεγάλη βρογχοκήλη που παραμορφώνει ή καταδύεται προς τον θώρακα.
Όταν δεν συντρέχουν αυτοί οι λόγοι, η παρακολούθηση είναι θεμιτή. Η βρογχοκήλη από έλλειψη ιωδίου δεν είναι από μόνη της ένδειξη χειρουργείου.
Συχνές ερωτήσεις
Πρέπει να παίρνω συμπλήρωμα ιωδίου;
Όχι χωρίς λόγο. Σε περιοχές με ήπια έλλειψη, η κάλυψη μέσω διατροφής και ιωδιούχου αλατιού αρκεί συνήθως. Συμπλήρωμα εξετάζεται σε ειδικές καταστάσεις, όπως η εγκυμοσύνη, και πάντα με ιατρική καθοδήγηση.
Το ροζ αλάτι των Ιμαλαΐων καλύπτει τις ανάγκες σε ιώδιο;
Όχι. Η περιεκτικότητά του σε ιώδιο είναι πρακτικά μηδενική, όπως και του ορυκτού αλατιού. Όσοι το χρησιμοποιούν αποκλειστικά χάνουν την κύρια πηγή ιωδίου της διατροφής τους.
Αν αυξήσω το ιώδιο, θα μικρύνουν οι όζοι;
Ο σχηματισμός όζων είναι διαδικασία ετών και δεν αντιστρέφεται απλώς με περισσότερο ιώδιο. Η επάρκεια ιωδίου προλαμβάνει σε επίπεδο πληθυσμού· σε ήδη διαμορφωμένους όζους η αντιμετώπιση καθορίζεται από τα χαρακτηριστικά τους.
Οι παραπάνω πληροφορίες είναι γενικές. Η διάγνωση και η έκταση της επέμβασης αποφασίζονται μόνο μετά από εξέταση και αξιολόγηση των εξετάσεων.
