Ο υπερπαραθυρεοειδισμός δεν οφείλεται πάντα σε έναν μόνο αδένα. Όταν πάσχουν δύο αδένες — διπλό αδένωμα — ή και οι τέσσερις — υπερπλασία — η επέμβαση και η παρακολούθηση αλλάζουν.
Διπλό αδένωμα: δύο παθολογικοί αδένες
Στο διπλό αδένωμα δύο αδένες είναι μεγεθυμένοι και υπερλειτουργικοί, ενώ οι άλλοι δύο είναι φυσιολογικοί. Η κατάσταση βρίσκεται ανάμεσα στο μονήρες αδένωμα και στην υπερπλασία. Όταν αφαιρεθούν και οι δύο παθολογικοί αδένες, η ίαση είναι συνήθως διαρκής και ο κίνδυνος υποτροπής χαμηλός.
Η δυσκολία είναι να αναγνωριστεί στο χειρουργείο. Ένας μεγεθυμένος αδένας μπορεί να κρύβει έναν δεύτερο, και η αφαίρεση μόνο του πρώτου αφήνει την υπερέκκριση. Γι’ αυτό η διερεύνηση περιλαμβάνει και τους τέσσερις αδένες όταν τα ευρήματα δεν είναι απόλυτα συμβατά με μονήρη νόσο.
Συχνά η διάγνωση του δεύτερου αδενώματος γίνεται με χρονική καθυστέρηση. Μπορεί να είναι μικρό και να μη διακρίνεται στις πρώτες απεικονίσεις ή να μεγαλώσει αργότερα. Έτσι, μετά την αφαίρεση του πρώτου αδενώματος το ασβέστιο διορθώνεται και η υπερασβεστιαιμία επανέρχεται μήνες ή και χρόνια μετά, όταν ο δεύτερος αδένας γίνει υπερλειτουργικός. Σε σειρές μακράς παρακολούθησης η υποτροπή εμφανίστηκε κατά μέσο όρο περίπου 3,8 χρόνια μετά την πρώτη επιτυχημένη επέμβαση. Γι’ αυτό ο έλεγχος ασβεστίου και παραθορμόνης συνεχίζεται και μετά το πρώτο φυσιολογικό αποτέλεσμα.
Υπερπλασία: όταν πάσχουν και οι τέσσερις
Στην υπερπλασία οι τέσσερις αδένες είναι υπερλειτουργικοί. Μπορεί να είναι σποραδική ή να ανήκει σε κληρονομικό σύνδρομο, όπως το MEN 1. Η διάκριση έχει σημασία, γιατί στα κληρονομικά σύνδρομα η νόσος είναι πιο επίμονη και απαιτεί πιο ριζική αντιμετώπιση.
Στην πράξη η υπερπλασία δεν είναι πάντα ομοιόμορφη. Συνήθως δύο ή τρεις αδένες είναι εμφανώς μεγεθυμένοι, ενώ οι υπόλοιποι λιγότερο, εικόνα που μπορεί να μοιάσει με μονήρες ή διπλό αδένωμα. Καμία κλινική εκδήλωση δεν ξεχωρίζει με βεβαιότητα τη νόσο του ενός αδένα από τη νόσο των πολλών· η διάκριση στηρίζεται στη συνολική εικόνα στο χειρουργείο και στην ιστολογική εξέταση. Σε ένα ποσοστό γύρω στο 15% των ασθενών πάσχουν και οι τέσσερις αδένες.
Γιατί ο εντοπισμός είναι δυσκολότερος
Ο υπέρηχος και το σπινθηρογράφημα εντοπίζουν με αξιοπιστία ένα μεγάλο μεμονωμένο αδένωμα. Όταν πάσχουν πολλοί αδένες, η ευαισθησία τους μειώνεται, γιατί οι βλάβες είναι μικρότερες και δεν ξεχωρίζουν πάντα από τον θυρεοειδή. Η τετραδιάστατη αξονική τομογραφία και η τομογραφία με φθοριοχολίνη μπορούν να βοηθήσουν σε επιλεγμένες περιπτώσεις, αλλά καμία εξέταση δεν αντικαθιστά τη διερεύνηση όλων των αδένων στο χειρουργείο.
Η πορεία μέχρι τη διάγνωση και την επέμβαση
Σήμερα οι περισσότεροι ασθενείς δεν προσέρχονται με τα κλασικά συμπτώματα της νόσου. Το ασβέστιο μετράται σε κάθε βασικό βιοχημικό έλεγχο, οπότε η υπερασβεστιαιμία βρίσκεται συχνά τυχαία, σε άτομα χωρίς ενοχλήσεις ή με αόριστα συμπτώματα, όπως κόπωση και ατονία. Δεν είναι σπάνιο μια αυξημένη τιμή ασβεστίου να παρακολουθείται για χρόνια χωρίς να έχει ζητηθεί μέτρηση παραθορμόνης. Η επιβεβαίωση γίνεται με συνδυασμό ασβεστίου και παραθορμόνης, μαζί με έλεγχο βιταμίνης D και ασβεστίου ούρων, ώστε να αποκλειστούν άλλες αιτίες υπερασβεστιαιμίας.
Ακολουθεί ο προεγχειρητικός εντοπισμός, που όμως δεν είναι πάντα επιτυχής: το σπινθηρογράφημα ανιχνεύει μόνο περίπου το ένα τρίτο των διπλών αδενωμάτων, ενώ η ευαισθησία του μειώνεται και στην υπερπλασία. Η επέμβαση είναι το αποφασιστικό βήμα: ο χειρουργός ελέγχει όλους τους αδένες και, όταν η εικόνα δεν είναι ξεκάθαρη, προχωρά σε πλήρη διερεύνηση. Η διεγχειρητική μέτρηση παραθορμόνης βοηθά, αλλά στο διπλό αδένωμα μπορεί να πέσει ικανοποιητικά μετά την αφαίρεση μόνο του πρώτου αδένα· γι’ αυτό η απόφαση δεν βασίζεται αποκλειστικά σε αυτήν.
Οι επιλογές της επέμβασης
Στο διπλό αδένωμα αφαιρούνται οι δύο παθολογικοί αδένες και οι φυσιολογικοί παραμένουν στη θέση τους. Στην υπερπλασία υπάρχουν δύο κύριες στρατηγικές:
- Μερική (υφολική) παραθυρεοειδεκτομή: αφαιρούνται τρεις αδένες και μέρος του τέταρτου, ώστε να μείνει μικρό, καλά αιματούμενο υπόλοιπο. Μειώνει τον κίνδυνο μόνιμης υπασβεστιαιμίας, αλλά έχει μεγαλύτερη πιθανότητα υποτροπής.
- Ολική παραθυρεοειδεκτομή με αυτομεταμόσχευση: αφαιρούνται και οι τέσσερις αδένες και μικρά θραύσματα ιστού τοποθετούνται σε μυ. Μειώνει την υποτροπή, αλλά αυξάνει τον κίνδυνο μόνιμου υποπαραθυρεοειδισμού.
Η επιλογή εξαρτάται από την ηλικία, τη νεφρική λειτουργία, την ύπαρξη κληρονομικού συνδρόμου και την κατάσταση των αδένων. Η μέτρηση παραθορμόνης κατά τη διάρκεια της επέμβασης βοηθά να επιβεβαιωθεί ότι δεν έμεινε υπερλειτουργικός ιστός.
Μετεγχειρητικά
Μετά την επέμβαση παρακολουθούνται το ασβέστιο και η παραθορμόνη. Παροδική πτώση ασβεστίου είναι συχνή και αντιμετωπίζεται με συμπληρώματα. Η μακροχρόνια παρακολούθηση περιλαμβάνει έλεγχο ασβεστίου, νεφρικής λειτουργίας και οστικής πυκνότητας, ενώ στα κληρονομικά σύνδρομα ο έλεγχος είναι στενότερος και διαρκεί εφ’ όρου ζωής.
Συχνές ερωτήσεις
Μπορεί να μην βρεθεί ο δεύτερος αδένας;
Μπορεί, αν είναι μικρός ή σε ασυνήθιστη θέση. Γι’ αυτό η διερεύνηση γίνεται συστηματικά και η διεγχειρητική μέτρηση παραθορμόνης βοηθά στην απόφαση για περαιτέρω αναζήτηση.
Θα χρειάζομαι ασβέστιο για πάντα;
Συνήθως όχι. Η ανάγκη εξαρτάται από την έκταση της αφαίρεσης και τη λειτουργία του υπολείμματος ή του μοσχεύματος. Σε μόνιμο υποπαραθυρεοειδισμό χρειάζεται μακροχρόνια αγωγή.
Οι παραπάνω πληροφορίες είναι γενικές. Η διάγνωση και η έκταση της επέμβασης αποφασίζονται μόνο μετά από εξέταση και αξιολόγηση των εξετάσεων.
